Historie en Feiten

Passie worstelt meestal in de kindertijd. Hoeveel zestienkwadraatzeilers verhalen niet van herinneringen aan zeiltochten met ouders, die ze als peuter beleefden als tovenarij? Hoeveel zeilers stalen in de kwadraat hun eerste zoen of maakten er hun eerste kind? Niet zelden is de boot drager van een echte familietraditie, van een eer die vader en moeder in tientallen seizoenen bijeen hebben gezeild en volwassen kinderen liefdevol koesteren. De boot is voor heel veel zeilers dus geen 'gewoon' speeltje, maar iets groters dan het dagelijks leven, iets diepers dan alleen maar zomerpret. Voeg daarbij de warmte van hout als medium tussen de mythische wereld van het kind en de onttoverde werkelijkheid van de volwassene, en veel van de nostalgische liefde voor de boot is verklaard

Michiel Scholtes

Historie

De zestienkwadraat is een middelgrote open zeilboot, een tweemans wedstrijdklasse. De naam  komt uit het ontwerp door het zeiloppervlak vastgesteld is op 15,9m2. Met dit getal werd voorkomen dat in de beginjaren belasting moest worden betaald. De belasting op pleziervaartuigen gold in die tijd voor schepen met een zeiloppervlakte van 16m2 of meer.

De zestienkwadraat is ontworpen door Hendrik Bulthuis, kapper uit Bergum, die eerder de BM ontworpen had. Hij ontwierp de boot voor een prijsvraag in 1931, waarbij de eisen waren dat de boot eenvoudig gebouwd kon worden, en door iedereen kon worden gezeild. Bulthuis gebruikte voor zijn ontwerp dezelfde bouwmethode als voor de BM, waarbij de huid van de boot opgebouwd wordt uit vele smalle houten latten. Die bouwmethode maakt het mogelijk op een eenvoudige manier toch tamelijk complexe ronde vormen te maken. Door de overeenkomst in bouwmethode met het eerste ontwerp van Bulthuis wordt ook de zestienkwadraat wel "BM" genoemd, of ook "Vergrote BM". Het schip had oorspronkelijk 15,9 vierkante meter zeiloppervlak, wat in die dagen juist onder de grens was om vrij te blijven van de personeele belasting voor pleziervaartuigen.

In 1931 is de zestienkwadraat door de Noord-Nederlandse Watersportbond als wedstrijdboot erkend. In 1939 is het ontwerp aangepast. Daar het onderwaterschip vrij was, is de kiel vervangen door een vinkiel met aangehangen roer. De schepen gebouwd voor 1939 vielen onder de toerklasse, alle nieuwe schepen volgens het aangepaste ontwerp kregen een stip onder het zeilteken, de "stipklasse". In 1954 zijn de voorschriften verder aangescherpt, de ballast van de kiel moest door een door het verbond aangestelde gieterij worden betrokken. Er kwam nu een streep onder het zeilteken, de "streepklasse". Alle nummers boven 2500 zijn meteen als streepklasse gemeten, de toer en stipklasse zijn uitgestorven. Sommige boten van voor 1954 zijn aan het nieuwe ontwerp aangepast en kunnen zich in het huidige wedstrijdveld goed handhaven. In 2006 heeft de klasse zijn 75-jarig bestaan gevierd met wedstrijden op het Bergumermeer.

De houten zestienkwadraat is nog steeds een populaire wedstrijdklasse. Het is de grootste nationale wedstrijdklasse. Aan kampioenschappen doen tegenwoordig tussen 50 - 70 schepen mee. Inmiddels worden de boten ook vaak van polyester gebouwd, omdat dat goedkoper is en omdat ze veel minder gevoelig zijn voor onderhoud. Er mogen echter geen officiële klassewedstrijden mee gezeild worden. De polyester zestienkwadraten worden veel gebruikt door verhuurbedrijven en zeilscholen. Ook de oudste zeilschool van Nederland ('t Vossenhol) geeft nog altijd zeilinstructie in de zestienkwadraat, maar Zeilcentrum de Wijde Aa en Zeilschool Us Untwyk geven nog echt lessen in houten zestienkwadraten. De boot is qua afmetingen en tuigage ongeveer te vergelijken met de Valk. Voor toeren is hij wat minder geschikt omdat de boot door zijn platte onderwaterschip nogal gevoelig is voorbuiswater.

De zestienkwadraat is de grootste Nationale wedstrijdklasse en is springlevend. In 2011 is het 80 jarig jubileum van de zestienkwadraat gevierd op het Paterswoldsemeer. Bakermat van menig 16m2 die door de beroemde botenbouwers Helder en Visser zijn gebouwd. 

Afmetingen

Lengte 6,00 meter
Breedte 1,92 meter
Diepgang 0,80 meter
Gewicht (zeilklaar) ca. 435 kg
Zeiloppervlakte 16 m2
Grootzeil 12 m2
Fok 4 m2

Bouwwijze

Het schip wordt opgebouwd uit een aantal smalle houten latten waardoor het mogelijk is op relatief eenvoudige wijze de complexe ronde vorm van het ontwerp te realiseren. Die smalle latten moeten echter wel precies op maat geschaafd worden om een hechte aansluitende verbinding tot stand te kunnen brengen. Dit bleek in de praktijk goed mogelijk want er zijn vele voorbeelden van door amateurs gebouwde 16 kwadraten die het in het wedstrijdveld goed doen. Tientallen jaren later is de z.g. hol/bol bouwwijze ontstaan waarbij de latten aan een kant enigszins hol en aan de andere kant bol geschaafd werden. De aansluiting van de latten werd daardoor een stuk vereenvoudigd. De ontwikkeling van epoxy in lakken en lijmen heeft er verder toe bij gedragen dat de schepen sterker en stijver zijn geworden.

Tijdlijn